Czym jest inspekcja ATEX i jak przebiega?

Bezpieczeństwo przeciwwybuchowe w zakładach przemysłowych jest pierwszorzędną kwestią. Zagrożenie wybuchem w przemyśle chemicznym, petrochemicznym, spożywczym czy górniczym występuje i niemal zawsze ma przyczyny techniczne lub organizacyjne. Inspekcja ATEX to narzędzie, które pozwala te przyczyny zidentyfikować, zanim staną się zagrożeniem. W tym artykule przedstawimy, czym jest inspekcja ATEX, kto i kiedy powinien ją przeprowadzić i jak wygląda. 

Definicja inspekcji ATEX 

To wnikliwa ocena stanu rzeczywistego urządzeń, instalacji lub obiektów, w których mogą występować atmosfery wybuchowe. Jej celem jest sprawdzenie, czy zastosowane środki techniczne i organizacyjne rzeczywiście eliminują lub ograniczają ryzyko wybuchu do akceptowalnego poziomu. 

Ocena obejmuje trzy najważniejsze obszary: 

1. Ocenę środków podjętych w celu eliminacji atmosfer wybuchowych, co wiąże się bezpośrednio z klasyfikacją stref zagrożenia wybuchem i weryfikacją jej aktualności. 
2. Ocenę środków unikania efektywnych źródeł zapłonu, czyli sprawdzenie, czy urządzenia elektryczne i nieelektryczne są prawidłowo dobrane do strefy i kategorii ryzyka. 
3. Ocenę środków ograniczających skutki wybuchu, takich jak systemy odciążające, izolujące czy odporne na wybuch. 

Podstawa prawna inspekcji ATEX 

Obowiązek przeprowadzenia inspekcji ATEX wynika z Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. (Dz. U. nr 138 poz. 931), wdrażającego dyrektywę 1999/92/WE (ATEX USER). Paragraf 14 tego rozporządzenia wprost stanowi, że w przypadku gdy miejsce, w którym może wystąpić atmosfera wybuchowa, ma być udostępnione pracownikom po raz pierwszy, należy zweryfikować jego ogólne bezpieczeństwo w zakresie ochrony przed wybuchem. 

W rozporządzeniu znajdują się również informacje o osobach przeprowadzających weryfikację, które muszą mieć specjalistyczne doświadczenie i kwalifikacje zawodowe w zakresie zabezpieczenia przed wybuchem, potwierdzone odpowiednim szkoleniem lub uprawnieniami. 

Kto przeprowadza inspekcję ATEX? 

W Polsce inspekcje ATEX mogą być przeprowadzane przez akredytowane Jednostki Inspekcyjne, działające zgodnie z normą PN-EN ISO/IEC 17020. Akredytacja przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) jest formalnym potwierdzeniem, że dana jednostka posiada udokumentowane kompetencje techniczne i organizacyjne oraz zachowuje pełną bezstronność wobec kontrolowanego podmiotu. 

Kiedy wykonywana jest inspekcja ATEX? 

Można wyróżnić kilka sytuacji, w których inspekcja jest wymagana:  

• Przed pierwszym uruchomieniem instalacji lub obiektu. Zgodnie z przywołanym rozporządzeniem, każda strefa zagrożenia wybuchem powinna zostać zweryfikowana przed udostępnieniem jej pracownikom. Inspekcja odbiorcza potwierdza, że projekt został zrealizowany zgodnie z wymaganiami i że urządzenia zostały prawidłowo dobrane i zamontowane. 
• Po modernizacji lub rozbudowie instalacji. Każda zmiana konfiguracji instalacji elektrycznej, wymiana urządzeń lub modyfikacja procesu technologicznego wpływającego na klasyfikację stref powinna być poprzedzona, lub zakończona inspekcją weryfikującą aktualność i poprawność zastosowanych środków ochrony. 
• Cyklicznie, w ramach dozoru eksploatacyjnego. Norma PN-EN 60079-17 określa maksymalne interwały między inspekcjami periodycznymi. Ustalony bez konsultacji eksperta interwał nie powinien przekraczać trzech lat, jednak dla instalacji pracujących w trudnych warunkach środowiskowych lub przy wysokim ryzyku częstotliwość kontroli powinna być większa. 
• Po incydencie lub wypadku. Każde zdarzenie, które mogło naruszyć integralność środków ochrony przeciwwybuchowej – w tym wybuchy, pożary, zalania czy uszkodzenia mechaniczne – powinno być poprzedzone wznowieniem użytkowania instalacji przeprowadzeniem inspekcji. 

Jak przebiega inspekcja ATEX w praktyce?

Inspekcja ATEX prowadzona przez IBT odbywa się zgodnie z programem inspekcji P-01A, który obejmuje trzy procedury: 

PI-01A-01 – Atmosfery wybuchowe: klasyfikacja przestrzeni. Inspektor ocenia prawidłowość doboru środków bezpieczeństwa w zakresie unikania atmosfer wybuchowych. Weryfikuje aktualność i poprawność klasyfikacji stref zagrożenia wybuchem zarówno dla gazów (PN-EN IEC 60079-10-1), jak i dla pyłów (PN-EN 60079-10-2). Inspekcja może dotyczyć zarówno obiektów projektowanych, jak i istniejących. 

PI-01A-02 – Urządzenia nieelektryczne i instalacje urządzeń. Celem tej procedury jest ocena prawidłowości doboru środków bezpieczeństwa w zakresie unikania efektywnych źródeł zapłonu dla urządzeń nieelektrycznych. Podstawą normalizacyjną są m.in. PN-EN ISO 80079-36 i PN-EN ISO 80079-37. 

PI-01A-03 – Projektowanie, dobór i montaż instalacji elektrycznych. Inspektor weryfikuje poprawność doboru oraz prawidłowość montażu urządzeń elektrycznych w miejscach zagrożonych atmosferą wybuchową. Ocena prowadzona jest zgodnie z wymaganiami PN-EN 60079-14 (projektowanie i montaż) oraz PN-EN 60079-17 (kontrola i konserwacja). 

Najczęstsze błędy przy inspekcji ATEX 

Jeden z najczęściej występujących problemów to niewłaściwie dobrane wpusty kablowe. Stosowane dławiki i zaślepki nie są przeznaczone do pracy w wyznaczonych strefach, a ich średnice nie odpowiadają średnicom prowadzonych kabli. Dławik, przez który kabel może się swobodnie poruszać, nie zapewnia szczelności obudowy – co oznacza możliwość przedostania się atmosfery wybuchowej do wnętrza urządzenia. 

Innym błędem jest brak tabliczek znamionowych lub tabliczek niezgodnych z wymaganiami. Każde urządzenie przeznaczone do pracy w strefie Ex musi być oznakowane znakiem Ex, kategorią, grupą, klasą temperaturową i maksymalną temperaturą powierzchni. Brak lub zatarcie tabliczki znamionowej uniemożliwia weryfikację prawidłowości doboru urządzenia do strefy. 

Dyrektywa ATEX 2014/34/UE jednoznacznie wymaga, aby ostrzeżenia i instrukcje były dostępne w języku zrozumiałym dla obsługi. W praktyce zdarza się, że do urządzeń dostarczona jest wyłącznie dokumentacja w języku angielskim lub innym języku producenta. 

Dlaczego akredytacja ma znaczenie? 

Wyniki inspekcji prowadzonej przez akredytowaną jednostkę są uznawane przez organy nadzoru, ubezpieczycieli i kontrahentów w kraju i za granicą. PCA jest sygnatariuszem porozumień EA, IAF i ILAC, co oznacza wzajemne uznawanie wyników akredytowanych jednostek na poziomie europejskim i globalnym. W IBT prowadzimy inspekcje na podstawie norm i aktów prawnych obejmujących pełne spektrum wymagań bezpieczeństwa przeciwwybuchowego. Jesteśmy Jednostką Inspekcyjną nr AK 046.